Lepus  Domini cz. 2 – Starożytny Egipt

  Społeczeństwa niemal całego chrześcijańskiego świata przeżywają cykliczne zauroczenie zającem. Wraz z nadejściem Świat Wielkanocnych, pojawia się wiele publikacji na temat roli zająca w kulturach tzw. pogańskich. Większość z nich oparta jest o wiedzę popularną i utrwala obiegowe poglądy. Udokumentowane przekazy mieszają się z przypuszczeniami i naukowymi teoriami a wszystko przyprawione szczyptą sensacji i mające posmak herezji. Te sezonowe rewelacje niosą w sobie jedną niezaprzeczalną prawdę – prawdę o naszej fascynacji tym zwierzęciem.

Człowiek, zamieszkujący jaskinie myśliwy, zanim wykształcił w sobie świadomość odrębności jako gatunku i zanim ustawił się ponad otaczającą przyrodą, stanowił jej integralną cząstkę, całkowicie zależną od przedstawicieli innych gatunków. Zwierzęta zapewniały pożywienie, ale również dawały ochronę przed zimnem, dostarczały materiału do wytwarzana narzędzi i ozdób. Żeby móc korzystać z tych dobrodziejstw, nasi przodkowie musieli włożyć wiele wysiłku w ich pozyskanie. Sukces na polowaniu zależał przede wszystkim od poznania zwyczajów zwierząt, a to znów wymagało wnikliwej obserwacji ich zachowań. Nasz praprzodek dysponował wiedzą o zwyczajach zwierząt, której próżno byłoby obecnie szukać nawet w źródłach naukowych. Nie rozumiał, dlaczego zachowują się w określony sposób, ale wiedział dokładnie jak się zachowują. Podpatrując siłę, zwinność i wytrwałość zwierząt, człowiek pragnął posiąść te cechy, stać się tak silnym jak niedźwiedź, bystrym jak sokół czy płodnym jak zając. Człowiek paleolityczny, abstrahując jedną cechę, spośród wielu określających dane zwierzę, zaczął tworzyć symbole[1], których użycie było zrozumiałe dla całej społeczności. Wizerunek zwierzęcia nie był już tylko odzwierciedleniem rzeczywistego bytu, ale stawał się bytem nowym, symbolicznym, niosącym nowe znaczenia. Prawdopodobnie w tym okresie ukształtowały się archetypy[2], do których wciąż odwołujemy się zarówno w kulturze, sztuce, jak i marzeniach, snach czy koszmarach.[3]

Zaledwie kilka ssaków ma „swoje” znaki hieroglificzne (lew, pies, koźlę, cielę i zając) a znaków zwierzęcych jest w sumie około dwudziestu. To, że wśród nich znalazł się zając oznacza, że Egipcjanie, dostrzegając wyjątkowe cechy tego zwierzęcia, przyznali mu siłę wieloznacznego symbolu. Zapewniło to zającowi pozycję w kulturze i wierzeniach Starożytnego Egiptu. Wizerunek zająca występuje jako wcielenie bóstw i demonów, jako atrybut władcy, zwierzę ofiarne czy wreszcie jako pożywienie i trofeum myśliwskie.

Znak hieroglificzny    to znak dwuzgłoskowy, któremu przypisywano wartość wn (wymowa: wun)[4] i w taki sposób używano przy zapisywaniu imion lub nazw własnych. Ten sam symbol hieroglificzny ukazany wraz z symbolem oznaczającym wodę , używano dla wyrażenia czasownika (pojęcia) istnieć lub być. W połączeniu z symbolem ludzkich nóg oznaczał spieszyć się a w połączeniu z symbolem słonecznego dysku i promieni oznaczał świecić.[5]

2504646157_f0e46baaef_m         dynastia 18, Nowe PaństwoIlustracja 1  hieroglificzny zapis pojęcia: istnieć; Ilustracja 2 Pierścień–pieczęć, zapis imienia właściciela

Wśród artefaktów kultury Starożytnego Egiptu, licznie zachowały się amulety[6] przedstawiające zająca.  Jakie znaczenia chcieli przywołać starożytni stosując jego podobiznę? Czy chodziło o zwinność i szybkość, wyostrzone zmysły czy może o płodność? Płodność od zawsze była jednym z najważniejszych, najbardziej pożądanych przez człowieka przymiotów. Zaklinanie płodności przy pomocy amuletów, stanowiło bardzo ważny czynnik obrzędów i wierzeń już od czasów prehistorycznych. Czy jednak amulety z wizerunkiem zająca znajdowane w grobowcach i będące darami dla zmarłych mogły mieć na celu zapewnienie im płodności? Raczej nie. Choć starożytni Egipcjanie wierzyli w równoległość życia po drugiej stronie śmierci, to jednak należy przyjąć, że w tych przypadkach podobizna zająca miała zupełnie inne znaczenie. Wydaje się, że same zdolności rozrodcze zająca, to zbyt mało by uczynić go symbolem odrodzenia, dlatego warto poszukać dalej. W tym miejscu chcę przywołać ponownie ogromne znaczenie obserwacji natury dla kształtowania się zbiorowej nieświadomości człowieka i symboliki przypisywanej zjawiskom, przedmiotom i zwierzętom.

Człowiek, od zarania dziejów, dzielił zwierzęta na te związane ze Słońcem i inne, związane z Księżycem. Zając to zwierzę nocne, za dnia ukryte w zaroślach lub przycupnięte w zagłębieniu gruntu. Dopiero  nocą uaktywnia się by żerować pod osłoną ciemności.  Chcąc obserwować zające najlepiej poczekać do księżycowej nocy. Cóż, brzmi to dość mistycznie ale tak doradzają rolnicy, farmerzy i myśliwi, którzy żyją w bliskim kontakcie z tymi zwierzętami. Z ich relacji korzystali autorzy jednego z najobszerniejszych opracowań dotyczących fenomenu zająca: G.E. Evans i D.Thomson w swojej pracy The Leaping Hare[7]. Żerowanie w księżycowej poświacie to nie wszystko co łączy zająca z Księżycem. Nasi przodkowie obserwując tarczę pełnego Księżyca, widząc na nim ciemniejsze i jaśniejsze plamy, połączyli je w swej wyobraźni w kształt dobrze znanego sobie zwierzęcia – zająca. Dlatego od zarania cywilizacji, w różnych zakątkach naszego globu, zając jest uważany za zwierzę lunarne czyli mające związek z Księżycem. A czym był Księżyc dla naszych przodków? Był po prostu świecącym dyskiem, który co 28 dni wyłania się z mroku nocy, początkowo jako świetlisty sierp, rośnie, powiększa się, by przez jedną noc opromienić świat pełnym blaskiem. A potem, dzień po dniu, ubywa go, obumiera aż do całkowitego zaniku. I tak wciąż od nowa. Narodziny, panowanie, śmierć i zmartwychwstanie.

Dlatego najbliższe prawdy wydaje się twierdzenie, że amulet przedstawiający zająca miał ułatwić zmarłemu przejście na drugą stronę, do Krainy Umarłych i odrodzenie do życia wiecznego.

3705-350x233        amulet

Ilustracja 3 Amulety wykonane z glazurowanej (w kolorze jasnego turkusu) glinki fajansowej. Dziurka umożliwia zawieszenie

Zarówno hieroglify jak i amulety łączy jeden schemat przedstawienia zająca. Zwierzę ukazane jest w pozie statycznej, przypominającej siedzącego na czterech łapach lwa. W całej sylwetce wyczuwamy powagę, siłę i dostojeństwo. Nie jest to wizerunek przycupniętego pod miedzą szaraka, ale pewnego siebie i odważnego zwierzęcia. Takie ułożenie ciała nie jest charakterystyczne dla zająca, a nawet wręcz nienaturalne. No ale przecież mamy do czynienia z symbolem, który ze swej natury znaczy o wiele więcej niż zwierzę, do którego nawiązuje formą. Nie o realizm bowiem chodziło a o przekazanie idei.

Uwagę zwracają też nieproporcjonalnie duże uszy, na których widać wyraźne prążkowanie. Zajęcze uszy nie są prążkowane, ale obserwując je dokładnie, łatwo można zrozumieć, że prążkowanie odpowiada układowi sierści na wewnętrznej stronie uszu. Dlaczego jednak ta mało istotna cecha stała się tak dominująca w wizerunkach zajęcy z egipskich amuletów? Możemy jedynie podejrzewać, że któryś z rzemieślników jako pierwszy wpadł na pomysł uatrakcyjnienia wyglądu amuletu a inni podchwycili pomysł i tak wizerunek żebrowanych zajęczych uszu wszedł do kanonu tych przedstawień.

Cechą wspólną dla amuletów przedstawiających zająca jest również kolor. Turkusowy i niebieski kolor miał dla Egipcjan znaczenie symboliczne – to kolor odrodzenia i nowego życia.

Zając wszedł także do boskiego kręgu użyczając swych zwierzęcych przymiotów wyobrażeniom bóstw i demonów. Według Erika Hornung’a postać kobieca z głową zająca to bogini Unut[8],  która pierwotnie była wyobrażana pod postacią węża i nazywana „Szybka”. Według autorów Mitologii Starożytnego Egiptu jej „kult podporządkowany został kultowi boga Thota już w okresie Starego Państwa. W czasach późniejszych, wraz z utratą znaczenia, straciła ona () swą pierwotną postać – wyobrażano ją jako lwicę, albo węża ureusza”[9]. Jak zauważa Richard Wilkinson, imię bogini Unut niezmiernie rzadko pojawia się w tekstach i inskrypcjach, a jedynym królem, który przyjął jej imię był faraon z okresu Starego Państwa, Unas[10]. Bogini miał również towarzyszyć bóg Wenenu, uznawany czasem za formę boga Ozyrysa czy też Ra[11].

Brak jest jednak wystarczającej ilości artefaktów, które mogłyby potwierdzić lub obalić te teorie, a miłośnicy egipskiego mistycyzmu i wiedzy tajemnej, rozpowszechniają w sieci zdjęcia fikcyjnych wizerunków bogini Unut .

Szukając wizerunków zająca w egipskiej ikonografii przejrzałam wszelkie publikacje oraz  dostępne w sieci zbiory muzealne zawierające zdjęcia rzeźb, inskrypcji, malowideł i innych pamiątek starożytnej cywilizacji Egiptu. Wyłania się stąd dość zaskakujący wniosek, że nie ma żadnego kanonu przedstawiania postaci z głową zająca. Przede wszystkim nie ma zgodności co do płci – raz jest to to kobieta w krótkiej tunice i z odkrytymi ramionami, innym razem mężczyzna z przepaską na biodrach, a jeszcze kiedy indziej spowita w bandaże aż po czubki palców, mumia. W Księdze Umarłych pojawia się postać siedząca, ubrana w długą szatę, a jej zajęcza głowa nosi cechy antropomorficzne. Według źródeł pisanych istnieją też wizerunki węża z głową zająca.

3 Guardians from the Book of the Dead 144 of Any (Trustees of the British Museum EA10470)     Wenet, the hare-headed goddess, killing a snake. Image taken at the Michael C.Carlos Museum     0c4392afd106527f65f8d9806e656a40demon-duat-snake-jackal-pBakEnMut-mythological-1024x610      4589

Ilustracja 5 kilka przykładowych wizerunków postaci z głową zająca, różne źródła

W roku 1908 odnaleziono w Gizie, w Dolinie Świątyń, zbiór 12 wyjątkowych posągów dedykowanych faraonowi Menkaura[12]. Każdy z nich przedstawia grupę postaci na tle kamiennej płyty. Posągi służyły prawdopodobnie jako dekoracja świątynnej alei. Wśród nich znajduje się jedyne znane obecnie rzeźbiarskie przedstawienie bogini Unut. Patrząc na posąg widzimy grupę trzech postaci ukazanych obok siebie i zwróconych w jednym kierunku. Patrzący odnosi wrażenie uczestniczenia w ważnej ceremonii, w czasie której władca spogląda z podwyższenia na zgromadzonych poddanych, zasiadając przed nimi na tronie w otoczeniu dostojników. Centralną postacią tej triady, jest siedząca na tronie bogini Hathor. Po jej lewicy artysta wyrzeźbił faraona Menkaura. Król stoi obok tronu, opierając trzymane w prawej dłoni berło o siedzisko. Faraon Menkaura jest zdecydowanie mniejszy od bogini Hathor, co w symboliczny sposób wyraża podległość króla wobec bóstwa. Bogini lewą ręką obejmuje faraona w pasie a prawą dotyka jego prawego przedramienia. W ten symboliczny sposób rzeźbiarz ukazał wsparcie bóstwa i pomoc w kierowaniu państwem. Trzecią postacią triady jest kobieta, stojąca po prawej stronie tronu i jakby lekko z tyłu. Jest to najmniejsza z figur i przedstawia boginię Unut. Jak wspomniałam, jest to prawdopodobnie jedyny, znany nam, wizerunek bogini Unut (zwanej też pod imieniem Wenut) władającej 15-tą prowincją Starożytnego Egiptu[14] zwaną Prowincją Zająca.

Hare nome

Ilustracja 10 Posąg z ciemnego piaskowca, szer. wys. głęb. 43,5×84,5×49 cm, 187,8 kg, , obecnie w zbiorach Boston Museum of Fine Arts

Wśród egipskich przedstawień zająca, znajdujemy też takie, w których zając jest tylko zającem i niczym więcej. Malowidło z grobowca Nebamun przedstawia procesję niewolników niosących dary dla zmarłego urzędnika[15]. Wśród darów widać snopki zboża, gazelę i dwa zające pustynne[16]. W tym przedstawieniu widzimy zapis składania darów dla zmarłego pana. Niewolnicy niosą upolowane zwierzęta, snopki zboża, owoce i wino a stoły uginają się już od wszelkiego jadła. Malowidła ścienne w kaplicy Nebamun odznaczają się wyjątkowym pięknem i dbałością o indywidualizm przedstawień. Szczególnie zwraca uwagę zróżnicowanie ruchów i gestów, a także innych powtarzalnych elementów, przy jednoczesnym zachowaniu wymogów obowiązującego kanonu[17]. Na tunikach widać poprawki malarskie, świadczące o poszukiwaniu właściwego ułożenia fałd materiału. Interesująca jest też próba oddania miękkości zajęczego furta.

The servant on the middle holds 2 desert hares. The animals have wonderfully textured fur and long whiskers.

Ilustracja 11  Malowidła z egipskiej kaplicy grobowej Nebamun

Muszę wspomnieć o jeszcze jednym sposobie utrwalania wizerunków zajęcy i to utrwalania w sposób dosłowny. Egipcjanie wierząc, że ciało niezbędne jest do odrodzenia w Krainie Umarłych, poddawali je mumifikacji, czyli zabiegom mającym uchronić tkanki przed rozkładem. Co ciekawe, używano tej kosztownej metody nie tylko do konserwowania ludzkich ciał. Mumifikacji poddawano również zwierzęta. W egipskich grobowcach znaleziono ich tysiące – od mumii ryb po mumie bawołów. Zwierzęta mumifikowano z różnych powodów. Niektóre miały zapewne towarzyszyć swemu panu w Krainie Umarłych tak, jak to czyniły w świecie żywych. Jednak to wytłumaczenie trudno przyjąć w odniesieniu do krokodyla czy bawołu. Mumie zwierzęce nie były też raczej przewidziane jako pokarm dla zmarłego, gdyż mięso na pokarm mumifikowano w formie gotowych kawałków. Co więcej, niektóre mumie zwierzęce nie zawierają szczątków zwierząt a ich wnętrze wypełnia inny materiał organiczny. Mumie (lub tylko statuetki wyglądające jak mumie) miały ułatwić zmarłemu kontakt z określonym bóstwem, niejako wstawić się za zmarłym u określonego bóstwa. Skoro zatem Egipcjanie mumifikowali zające a nie można zakładać, że były one pupilami zmarłego ani też pożywieniem, oznacza to, że dedykowane były bóstwu lub stanowiły jego emanację.

Oczywiście symbolika odradzającego się życia, płodności i witalności, jaką niesie ze sobą wizerunek zająca, jest postrzegana podobnie pod każdą szerokością geograficzną, bo my, ludzie, niezależnie od kręgu kulturowego w jakim wzrastamy, podobnie odbieramy otaczający nas świat i tworzymy podobne myślowe parabole. Szukając wytłumaczenia dla niezrozumiałego i tajemniczego świata sięgamy do najgłębszych pokładów zbiorowej nieświadomości, w której przechowujemy archetypiczne wyobrażenia naszych lęków i pragnień, ukształtowane u zarania ludzkości, na podstawie wnikliwej obserwacji otaczającego uniwersum.

c.d.n. (w przygotowaniu: rola zająca w kulturze starożytnej Grecji)

[1] Symbol znak, osoba, przedmiot itp., które coś oznaczają; osoba lub zwierzę będące uosobieniem czegoś

[2] Archetyp  ( z gr. arche – „początek”, typos – „typ” ) – pierwotny wzorzec (pierwowzór) postaci, zdarzenia, motywu, symbolu lub schematu. Najbardziej znany w definicji psychoanalitycznej, gdzie archetypy oznaczają elementy strukturalne nieświadomości wspólne wszystkim ludziom na świecie

[3] Pajor K., Psychologia archetypów Junga, Warszawa, 2004, ​ISBN 83-85713-43-3​

[4] Mark Collier and Bill Manley, How to Read Egyptian Hieropglyphs: A Step-By-Step Guide to Teach Yourself, British Museum Press, str.136

[5] H. Biedermann, Dictionary of Symbolism: Cultural Icons and the Meanings Behind Them (London, 1994), p. 164.

[6] niewielkie przedmioty, wykonane z glinki, kamienia lub innego materiału, przedstawiające podobizny zwierząt, ludzi i roślin lub ich części ale również znaki i symbole

[7] G.E. Evans i D.Thomson, The Leaping Hare, Faber&Faber, London 2017,  ISBN 978-0-571-33605-0

[8] Erik Hornung, Conceptions of God in Ancient Egypt: The One and the Many, Cornell University Press 1996, ISBN 0-8014-8384-0, s. 82

[9] Jadwiga Lipińska, Marek Marciniak, Mitologia Starożytnego Egiptu, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe. Warszawa 1980, wyd. 11

[10] Unas – faraon władający Egiptem w połowie 24 wieku p.n.e. (V Dynastia)

[11] Richard Wilkinson: The Complete Gods and Goddesses of Ancient Egypt. London, Thames and Hudson, 2003. ISBN 978-0500051207 p. 199

[12] Faraon władającego Górnym Egiptem przez około 20 lat; zmarł w roku 2500 p.n.e.  Menkaura znany jest bardziej pod swym zhellenizowanym imieniem Mykerinos, a jego sława przetrwała do dziś dzięki wybudowanej w Gizie piramidzie (najmniejszej z trzech) oraz właśnie potrójnym posągom.

[14] Starożytny Egipt był podzielony na Dolny i Górny (odniesienie do biegu rzeki Nil). Dolny składał się z 20 a Górny z 22 jednostek terytorialno-administracyjnych zwanych nomami.

[15] nie wymieniony z imienia a określany na inskrypcjach jako sługa Amuna (Nebamun)- na służbie w świątyni boga Amuna

[16] Zając pustynny – lepus capensis (łac.) gatunek rodzimy dla Afryki, sięgający swym zasięgiem aż do Indii

[17] Kanon – ogólnie przyjęta w danej epoce norma, np. etyczna lub estetyczna (Słownik Języka Polskiego PWN)

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

w

Connecting to %s