Gadał dziad do obrazu…

…a obraz doń ani razu[1]. Dziad pewnie przysnął w kościele, obudził się, a tam Święty na niego zerka z obrazu. Dziad coś bąkał pod nosem, że zmęczony, że przeprasza a Święty nic. Dziad zaczął obiecywać, że następnym razem to nie zaśnie ale Święty nadal milczał. Tak zignorowany Dziad już nigdy więcej nie odważył się przemawiać do obrazu. A to wielka szkoda. Bo z obrazem da się porozmawiać. Przypadek Dziada był jeśli nie rozmową, to jednak rodzajem relacji, wzajemnego oddziaływania. Obecność Dziada – widza i odbiorcy, niejako została przewidziana przez artystę, który Świętego malował.

Jakkolwiek wydaje się to niepoważne w pierwszym przebłysku zdrowego rozsądku, to jednak „rozmowa z obrazem” jest jedną z metod analizy dzieła sztuki, zaproponowaną przez Wolfganga Kemp’a, niemieckiego historyka sztuki[2].

W. Kemp w swojej metodzie estetyczno-recepcyjnej[3] zwraca uwagę, że odbiorca jest przewidziany przez artystę w momencie tworzenia dzieła a wiec jest jego integralną częścią. Dzieło właściwie zawsze powstaje z myślą o jakimś odbiorcy, dlatego analizując dzieło powinniśmy wiedzieć do kogo artysta adresował swój przekaz. Takie podejście do analizy działa sztuki nie musi stać w opozycji do klasycznej analizy ikonologiczno-ikonograficznej Erwina Panofsky’ego[4] ale powinno ją uzupełniać. Poza tym, rozmowa z obrazem może stanowić wspaniałą zabawę o czym przekonałam się dzięki dr Magdalenie Janocie-Bzowskiej, historykowi sztuki, artystce i wykładowczyni warszawskiej APS.

W czasie zbierania materiałów do pracy o rozkoszy w sztuce, zaintrygowały mnie obrazy holenderskich mistrzów złotego wieku[5], przedstawiające sceny rodzajowe[6] kuchenne i sceny na targu. Jak wiadomo, jedzenie jest jedną z największych, dostępnych dla człowieka, przyjemności a sceny kuchenne ukazują wprost niebywałą obfitość wszelkich pokarmów. Piętrzące się na stołach ryby, mięsiwa, drób, jędrne marchewki, rzepy, kapusty i pory wypełniają większą część powierzchni płótna i wydawać by się mogło, że ta obfitość jadła stanowi główny temat dzieła. Oczywiście sceny rodzajowe zaludniają również postacie krzepkich kucharek, służących i dostawców towaru, którzy wesoło ze sobą gawędząc, próbują zmylić naszą podświadomość i przekonać o całkowitej niewinności tego co oglądamy. Nie dajmy się jednak zwieść! Umiejętność odczytania ukrytych znaczeń i symboli otwiera bowiem przed patrzącym zupełnie nowe doznania, niosąc nieraz silny ładunek erotyczny ale też zadumę nad przemijaniem.

Oto obraz, który jako pierwszy do mnie przemówił:

hb_06.288

Ilustracja 1 Peter Wtewael, Scena w kuchni, 1620s,  olej na płótnie, 114 x 160 cm, Metropolitan Museum of Art, New York, źródło: http://www.wga.hu/support/viewer_m/z.html, 20-05-2016

Dla nawiązania żywszego dialogu wcieliłam się w postać Petera, kucharza w domu kupca holenderskiej kompanii wschodnioindyjskiej. Jochannes, nasz dostawca jajek, rozmawia właśnie z pomocą kuchenną Lotte.

  • O, Jochannes! Miło, że znów wpadłeś. Często Cię ostatnio widuję u nas w kuchni.
  • A! Peter, hmm, tego…., miło Cię widzieć.
  • A Ciebie Jochannes co sprowadza tym razem? Wystroiłeś się jak do kościoła!
  • Daruj sobie! Jaja i ptaka przyniosłem dla Lotte…
  • Jaja i ptaka powiadasz. Coś marny ten twój ptak, jakiś zabiedzony.
  • Dobra, dobra! Już ty się nie martw o mojego ptaka. Grunt, że Lotte jest zadowolona. Zobacz, dała mi dzban piwa i taki uśmiech, że aż mi pod czapą łeb zadymił…
  • Ech brachu, ładna ta Lotte, krzepka i taka chętna, żeby człowiekowi dogodzić.
  • Powiedz Ty lepiej Peter, co za uczta się u Was szykuje.
  • Ano, Pan z Indii wrócił z ładunkiem przypraw, towar dobrze sprzedał, to i ucztę wyprawia. Wpadnij jutro wieczorem a już Lotte zadba, żeby jakiś ciepły kąsek ci się trafił.
  • Już się nie mogę doczekać tych rozkoszy, które mi Lotte jutro zgotuje. Patrzę jak kurczaka tak z zapałem na rożen wbija to aż mi….ślinka cieknie.
  • No to do jutra Jochannes.
  • Do jutra Peter… A, jeszcze poproszę Lotte, żeby dla mnie futerko z tego zająca zostawiła. Myślisz, że się zgodzi?
  • Co się ma nie zgodzić? Lotte swoją mądrość ma i wie, że lepiej dać futerko takiemu kawalerowi jak Ty niżby się miało zmarnować.
  • Tak, tak, szkoda, żeby się zmarnowało takie puszyste i mięciutkie futerko.
  • Bywaj w zdrowiu Jochannes.

6 wzrok

Obraz Petera Wtwael’a aż kipi od symboli lubieżnej erotyki. Dla współczesnego obserwatora to tylko scena miłej, niewinnej rozmowy chłopaka, który przyniósł produkty z targu, z młodą pomocą kuchenną. Chłopak ukazany z półprofilu, z uśmiechem spogląda w kierunku dziewczyny. Ona odwzajemnia jego uśmiech, jednocześnie swój wzrok kierując na jego usta. Chłopak jednak nie patrzy na dziewczynę. Swój wzrok utkwił w nabijanym na rożen kurczaku i wydaje się być zafascynowany tym widokiem. Trudno nie pójść za jego myślami i nie dostrzec tego co poruszyło wyobraźnię młodzieńca. Artysta w taki sposób ukazał tuszę drobiową, że przywołuje skojarzenie z waginą. W tym kontekście, wbijanie metalowego pręta w różowe mięso, można odczytać jako alegorię stosunku seksualnego.

 

Pokaz slajdów wymaga JavaScript.

Młody mężczyzna ma przewieszony na przedramieniu kosz pełen jaj, w prawej dłoni, w pewnym uścisku, trzyma za nóżki martwego ptaka, prawdopodobnie kaczkę, a w lewej dłoni dzierży miedziany dzban z cynowym wieczkiem. Zwraca uwagę sposób ułożenia dłoni trzymającej dzban – wysunięty środkowy palec jest jednoznaczną aluzją do aktu płciowego. Oczywiście podobny seksualny wydźwięk ma uchylone wieczko dzbana, dające szeroki dostęp do jego wąskiej szyjki. Jak widać symbolika tych alegorii jest niezwykle czytelna tylko oduczyliśmy się ją dostrzegać.

Wnętrze kuchni i przedmioty w niej ukazane, podkreślają lubieżne treści zwarte w  obrazie. Kogut, moździerz z tłuczkiem i zając to symbole potencji i płodności, które nadal funkcjonują w naszej świadomości.

Oczywiście malarstwo niderlandzkie złotego wieku miało przede wszystkim charakter moralizatorski. Często te same symbole mówiące o rozkoszy i uciechach świata, przypominały o przemijaniu, śmierci i marności tego co doczesne. Na obrazie Petera Wteawel’a poza jędrną witalnością widzimy również nieuchronną śmierć. Martwe zwierzęta, krowi łeb, mięso – to swoiste memento mori[7]. Sznurek i nóż to nawiązanie do mitologicznej nici życia, która w każdej chwili może zostać przecięta. Marność nad marnościami i wszystko marność[8] – taki przekaz niesie nam ten obraz pomimo pozornej beztroski ukazywanej sceny. Pozostanie jednak zagadką czy zamysł moralizatorski był dla artysty celem nadrzędnym czy tylko pretekstem dla ukazania silnie erotycznych treści.

 

Scena w kuchni jest w malarstwie holenderskim złotego wieku, jednym z charakterystycznych motywów. Omawiany obraz Petera Wtewael’a jest prawdopodobnie nawiązaniem do wcześniejszego obrazu o tym samym tytule, namalowanego przez jego ojca, Joachima Wtewael’a. Obrazy o podobnym charakterze tworzyli między innymi Cornelis Jacobsz Delff i Pieter Cornelisz van Rijck i wielu, wielu innych. Warto porozmawiać z ich obrazami.

 

Pokaz slajdów wymaga JavaScript.

Vanitas vanitatum et omnia vanitas – zaczerpnięty z biblijnej Księgi Koheleta.

[1] mówić do kogoś, kto nic nie rozumie lub nie słucha’; zwrot, liter., część przysł. „Mówił dziad do obrazu, a obraz doń ani razu”, które wywodzi się z literatury sowizdrzalskiej, później powtarzane w odpustowych pieśniach dziadowskich;

[2] Wolfgang Kemp –  ur. we Frankfurcie nad Menem w 1946 r. niemiecki historyk sztuki, autor wielu publikacji z zakresu historii sztuki, historii fotografii, twórca metody estetyczno-recepcyjnej analizy działa sztuki.

[3] metoda estetyczno-recepcyjna – matoda analizy działa sztuki Dzieło sztuki i widz: metoda estetyczno-recepcyjna, przeł. M. Bryl; M. Bryl, P. Juszkiewicz, P. Piotrowski, W. Suchocki, Perspektywy współczesnej historii sztuki. Antologia przekładów „Artium Quaestiones”, Poznań 2009, s. 139-154;

[4] Erwin Panofsky  (1892-1968) niemiecki historyk, myśliciel, eseista pochodzenia żydowskiego, jeden z twórców ikonologii. Najważniejszym jego dziełem było Studies in Iconology: Humanist Themes in the Art of the Renaissance (1939). W latach 1926-1933 był profesorem na uniwersytecie w Hamburgu, zmuszony przez nazistów do emigracji z Niemiec, od 1935 pracownik Institute for Advanced Study w Princeton. W dziele Perspektywa jako forma symboliczna wprowadził genezę symboliki renesansowej; Jan Białostocki, Studia z historii sztuki, Warszawa, 1971, s. 387.

[5] Złoty wiek w malarstwie holenderskim – tym mianem określa się wiek XVII. Holandia stała się wówczas potęgą gospodarczą, kwitł handel, panował pokój a ludzie w sposób niespotykany wcześniej, zaczęli otaczać się obrazami. Na tej fali zainteresowania malarstwem rozwinęły się niedoceniane wcześniej gatunki, takie jak pejzaż, weduta czy martwa natura. Najważniejszymi ośrodkami artystycznymi były Amsterdam, Haga, Utrecht, Haarlem, Lejda i Rotterdam, w których tworzyli m.in. Vermeer, Rembrandt, Frans Hals, Carel Fabritius, Pieter de Hooch, Jan Steen.

[6] sceny rodzajowe – stanowią temat malarstwa rodzajowego (fr. peinture de genre) – odrębnego gatunku malarskiego, który wyróżnia tematyka związana z życiem codziennym, obyczajami, obrzędami, pracą, wypoczynkiem i zabawą. W scenach rodzajowych bohaterami są zwykle anonimowe osoby, przedstawiane bez upiększeń i idealizacji, podczas wykonywania zwykłych czynności.  Zrozumieć malarstwo. Najważniejsze tematy w sztuce, red. Alexander Sturgis, Poznań: Rebis, 2006. ​ISBN 83-7301-768-2

[7] memento mori – łac. pamiętaj o śmierci; zawołanie używane w średniowieczu przede wszystkim przez bractwa zakonne kamedułów, kartuzów, trapistów

[8] Marność nad marnościami i wszystko marność – łac.Vanitas vanitatum et omnia vanitas, Stary Testament, Ksiega Koheleta „Słowa Koheleta, syna Dawida, króla w Jeruzalem. Marność nad marnościami, powiada Kohelet,
marność nad marnościami – wszystko marność”.

Autor: Olga Prokop-Miśniakiewicz © 2017, w zamieszczonym artykule wykorzystałam fragmenty mojej pracy magisterskiej pt. „Ogród rozkoszy”, promotor dr Magdalena Janota-Bzowska, Instytut Artystyczny APS, Warszawa, 2016; treść objęta prawem autorskim, może być cytowana we fragmentach lub w całości pod warunkiem podania autora oraz źródła.

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s